مقدمه :

رشد و توسعه کشاورزي ميهن اسلامي يکي از بارزترين آرمانهاي ملي در دوره کنوني است، تحقق اين آرمان در گرو تغييرات اساسي و همه جانبه در ساختار کشاورزي موجود، مشارکت گسترده نيروها ، مديريت و بهره برداري مطلوب از منابع و امکانات و سازماندهي و هدايت سنجيده و برنامه ريزي شده به شيوه علمي وعقلايي است بدون برنامه ريزي نمي توان به هدف افزايش توليد کشاورزي و بهره گيري مطلوب از منابع و عوامل توليد جامه عمل پوشاند و از انبوه دشواريها ، مشکلات طبيعي و تنگناها ساختاري رهايي يافت و شرايط مطلوب براي شکوفايي و توسعه بخش کشاورزي فراهم ساخت نقش حياتي و استراتژيک بخش کشاورزي در نظام اقتصادي - اجتماعي کشور و رسالت سنگيني که در پيشبرد توسعه ملي و تامين نيازهاي اساسي جامعه بعهده بخش کشاورزي است بر اهميت و لزوم برنامه ريزي افزوده است . رشد سريع جمعيت کشور تقاضا براي محصولات کشاورزي را فزوني بخشيده و آهنگ رشد تقاضا بر نرخ رشد توليد پيش گرفته است . تداوم اين عدم تعادل در دهه اخير موجب شده که توليدات کشاورزي تامين کننده نيازهاي ضروري کشور در زمينه مواد غذايي و محصولات کشاورزي نبوده و هر ساله قسمت قابل ملاحظه اي از نيازها به ناگزير از خارج از کشور تامين گردد. با توجه به ابعاد سياسي واردات مواد غذايي تامين هر چه بيشتر نيازهاي غذايي از توليدات داخلي ضرورتي مبرم يافته و پس از انقلاب همواره از اهداف استراتژيک براي استقلال و عدم وابستگي قلمداد شده است .

مشخصات کلي کشاورزي :

استان کرمانشاه با مساحتي در حدود 24500 کيلومتر مربع در غرب ايران بين 33 درجه و 6 دقيقه تا 35 درجه و 15 دقيقه عرض شمالي و 454 درجه و 24 دقيقه تا 48 درجه و 30 دقيقه طول شرقي از نصف النهار کرينويچ قرار گرفته است ، استان کرمانشاه از نظر جغرافيايي منطقه اي است کوهستاني و بوسيله رشته کوههاي زاگرس که داراي امتداد شمال غربي جنوب غربي مي باشد پوشيده شده است ارتفاع نواحي کوهستاني استان بين 2000 تا 3000 متر از سطح متغيير بوده و قله هاي بيش از 3000 متر نيز مشاهده ميگردد، ارتفاع دشتها عموما بيش از 1000 متر از سطح دريا مي باشد که گاه تا 2000 متر نيز مي رسد . استان کرمانشاه با آب و هواي متنوع و منابع آب و خاک از امکانات بالقوه بسيار بالايي براي توسعه کشاورزي برخوردار است دشتهاي وسيع اين استان در نواحي سرد و معتدل و گرم گسترده شده است. توليد محصولات سرد سيري و نيمه گرمسير ( مثل خرما و مرکبات ) از ويژگيهاي خاص استان ميباشد، که در کمتر استاني ديده مي شود. خاک در هيچ يک از دشتهاي استان بغير از مقدار بسيار جزئي در مناطق گرمسيري نفت شهر و سومار عامل محدود کننده توسعه کشاورزي نيست و همچنين منابع آب استان از ظرفيت و قابل توجهي برخوردار است که در حال حاضر بنا به دلايل مختلف از روش سنتي استفاده مي شود ، بنابر اين استفاده از اين منابع مستلزم سرمايه گذاري و بکارگيري تکنيک هاي پيش رفته است.

ويژگيهاي اجتماعي:

استان كرمانشاه بر اساس تقسيمات كشوري داراي 14 شهرستان،28 شهر،29 بخش و 85 دهستان مي باشد.اين استان با مساحتي برابر 24586 كيلومتر مربع حدود 1.5 درصد از مساحت كل كشور را در بر داشته و هيجدهمين استان از اين نظر محسوب مي شود.جمعيت استان كرمانشاه از 1778596 در سال 1375 به 1879385 در سال 1385 رسيده است كه از اين تعداد 957325نفر مرد و 922060نفر زن مي باشند.پرجمعيت ترين شهرستان استان،كرمانشاه با 967196 و كم جمعيت ترين شهرستان،ثلاث باباجاني با 38580 مي باشد.سهم جمعيت مناطق شهري و روستايي استان از كل جمعيت استان در سال 1375 به ترتيب 61.8 و 38.2 درصد بوده است كه به ارقام 67.1 و 32.9 درصد در سال 1385 تغيير يافته است.مقايسه جمعيت استان در سال 1385 با كل جمعيت كشور نشان مي دهد كه استان با مساحتي برابر 1.5 درصد مساحت كل كشور قريب به 2.5 درصد كل جمعيت كشور را در خود جاي داده است.

منابع خاک :

مطالعات نيمه تفضيلي خاکشناسي استان کرمانشاه که در طي زمان نسبتا" طولاني موسسه خاکشناسي و با همکاري سازمان خوار وبار جهاني و مهندسين مشاور آبکار انجام گرديده است نشان مي دهد در اين طبقه بندي خاکهاي منطقه طبق استانداردهاي موسسه خاکشناسي و حاصلخيزي خاک در تحت 6 درجه مختلف طبقه بندي گرديده اند که در آن درجات 1 و 2 و 3 قابل کشت و آبياري ميباشند و درجه 4 تحت شرايط خاصي و براي گياهان بخصوصي قابل آبياري بوده و درجه 5 در حال حاضر غير قابل کشت و آبياري است و احتياج به مطالعات بيشتري جهت تعيين درجه آبياري دارد و درجه 6 غير قابل آبياري ميباشد و بطور کلي اکثر خاکهاي استان جزء گروههاي brown و colluvial وgrumosoil وvertisoil ميباشند.

تقسيم بندي هيدرولوژيکي حوزه هاي آبريز :

بر اساس تقسيم بندي مطالعات طرح جامع آب کشور استان کرمانشاه در محدوده حوزه هاي آبريزي کرخه عليا و سيروان و رودخانه هاي مرزي واقع شده است . هر يک از حوزه هاي آبريز به زير حوزه هاي زير تقسِم مي گردد .

کرخه عليا :

زير حوزه هاي گاماسياب - دينور : رودخانه هاي اين زير حوزه از همدان جريان پيدا مي کند . وسعت زير حوزه گاماسياب - دينور 1169000 هکتار بوده و بلندترين نقطه 385 متر و حداقل 1242 متر رودخانه هايي که در اين مناطق جريان دارند عبارتند از رودخانه هاي گاماسياب ، جايشان خرم رود دينور مريم نگار و مهمترين دشتهاي اين زير حوزه عبارتند از کنگاور - سنقر - دينور - صحنه - بيستون و هرسين که وسعتي حدود 161400 هکتار داشته که 5/ 6 % مساحت استان را دربر بگيرد .

زير حوزه قره سو :

رودخانه هاي اين حوزه از سراب روانسر شروع شده و در مسير بطرف کرمانشاه رودخانه مرگ مه از دشت ماهيدشت سرچشمه مي گيرد، در محل دو آب ( پل شاهگدار ) به قره سو مي پيوندد قبل از رسيدن اين رودخانه به کرمانشاه ، رودخانه رازآور که از دشت بيلوار و کامياران سرچشمه گرفته است به قره سومي پيوندد . زير حوزه هاي قره سو قسمتهائي از استان کردستان و استان کرمانشاه را پوشش مي دهد . وسعت دشتهاي قره سو 244205 هکتار است که معادل 8/9 کل مساحت استان ميباشد . دشتهاي اين محدوده عبارتند از ماهيدشت ، سنجابي و بيلوار کرمانشاه .

زيرحوزه چرداول ، سيمره و کرند :

رودخانه هاي مهم اين زير حوزه عبارتند از سيمره ، جزمان ، رودخانه کرند و راوند و دشتهاي مهم اين زير حوزه عبارتند از دشت کرند ، اسلام آباد ، حسن آباد شيان ، هرسم ، گواور جلالوند و تالاندشت با وسعتي معادل 81745 هکتار که 3/3 درصد از کل استان را در بر ميگيرد .

حوزه سيروان :

رودخانه هاي مهم اين حوزه عبارتند از کاوه رود ، زيمکان ، ليله ، مره خيل ، آب زرشک و شمشير و دشتهاي مهم آن عبارتند از سنقر ، پاوه و جوانرود و بخشي از سنقر و بيونيج و کوزران با مساحتي معادل 97617 هکتار که معادل 9/3 درصد از کل مساحت استان را در بر ميگيرد .

حوزه مرزي غرب کشور :

رودخانه هاي مهم اين حوزه که در استان جريان دارند عبارتند از الوند ، ديره گيلان ، قوره تو ، آب ماهيت ، هراسان ، کنگير ، آب نفت و دشتهاي مهم آن عبارتند از دشت ذهاب ، سر قلعه ، ازکله ، وجکيران ، قلعه شاهين ، ديره ، بريموند بالي ، کفر آور ، چله ، گيلانغرب ، قصر شيرين ، خسروي ، سومار و نفت شهر که وسعتي معادل 74200 هکتار که معادل 3 درصد سطح کل استان را در بر مي گيرد .

منابع آبهاي زير زميني :

منابع آبهاي زير زميني استان از دو گروه سفره هاي آب زير زميني ، آبرفتي و مخازن آهکي تشکيل شده است . با مطالعاتي که تاکنون بوسيله وزارت نيرو و مهندسين مشاور به کمک نتايج تجسسات ژئوفيزيک بررش الکتريک و چاههاي اکتشافي انجام شده عمق آبرفت در دشتهاي منطقه مي توان حدود 30 تا 300 متر تخمين زد . سطح برخورد به آب اصولا" در تمام دشتها چندان عميق نمي باشد و در اکثر نقاط به سطح زمين نزديک است مخصوصا" در فصل بهار با بالا آمدن سطح استاتيک آب قسمتي از اراضي بصورت باتلاق در مي آيند بطور کلي در تمام منطقه سطح آب زير زميني بين 5/0 تا 10 متر متغيير بوده و حداکثر آن تا40 متر مي باشد . سفره آبهاي زير زميني در حاشيه دشتهاي آزاد بوده و وجود يک لايه رسي در اعماق کم باعث ايجاد سفره آبهاي تحت فشار در بيشتر نقاط شده مثل دشتهاي سنجابي که تعدادي از چاههاي اکتشافي و چاههاي بهره برداري بين 30 - 1 ليتر در ثانيه آرتزين نموده است . همچنين بخشي از نزولات جوي از طريق درز و شکاف موجود در تشکيلات آهکي که در محدوده استان در سطح وسيعي پراکنده اند ، به داخل تونل آهکي نفوذ نموده و در نتيجه مخازن آهکي منطقه را بوجود آورده اند . که تشکيل سرابهايي با آبدهي بسيار بالا مثل چشمه طاقبستان و سراب نيلوفر و خضر زنده را ميدهد .

نحوه استحصال آب :

آب از رودخانه هاي استان بصورت پمپاژ از رودخانه ، ايجاد بندهاي انحرافي سنتي موقت و احداث بندهاي انحرافي بتوني و بهره برداري از آبهاي زيرزميني بطور کلي توسط چاه عميق و نيمه عميق و قنات صورت مي گيرد . بنابر اين توسعه کشاورزي در گرو توسعه بهره برداري بهينه از منابع آب و اعمال مديريت صحيح آب در شرايط کنوني است در صورت اجراي طرحهاي مهار و ذخيره آبهاي سطحي در حوزه هاي مجاور و ايجاد تاسيسات مناسب توزيع آب و استفاده بهينه از مخازن زيرزميني به ويژه منابع آهکي مي توان سطح زير کشت فعلي را به نحو چشمگيري افزايش داد .

منابع جنگل و مرتع :

وسعت جنگلهاي استان حدود 822272 هکتار برآورد شده است . که عمدتا" از گونه هاي بلوط و بفه تشکيل شده است و در بعضي مناطق بعنوان مرتع نيز مورد استفاده قرارمي گيرد . همچنين فرآورده هاي جنبي آن از جمله سقز مورد بهره برداري روستائيان است .

مراتع استان به مساحت 799969 هکتار مي رسد که ميزان توليد علوفه آن 968000 تن مي باشد ، در حال حاضر تعداد واحد دامي خيلي بيشتر از ظرفيت مراتع مي باشد اين جنگلها و مراتع بشدت طي ساليان متمادي مورد تخريب و تجاوز قرار گرفته و در حال حاضر بصورت پوششي عمدتا تنک همراه با مراتع و زمينهاي زراعي ميباشد ، از نظر حفظ محيط زيست و حفظ آب و خاک داراي اهميت بسزايي بوده مضافا اينکه داراي محصولات فرعي عمده اي از جمله سقز ميباشد همچنين با استعدادي که اين عرصه دارد در صورت توجه و احياء با رعايت جنگلداري تلفيقي ميتوان به توليد چوب مناسب دست يافت .

بخش دام و طيور :

روند افزايش جمعيت و محدوديت منابع توليد خصوصا" در زمينه فرآورده هاي دامي و همچنين جلوگيري از واردات وخروج ارز و رسيدن به خودکفايي در اين زمينه ضرورت حداکثر استفاده و بهره برداري در واحد دام بيش از پيش ايجاد نموده است . پيشرفت عظيمي که در زمينه هاي مختلف دامپروري از نظر اصلاح نژاد ، بهداشت دام و تغذيه حاصل شده است . چارچوب و محدوده فعاليتهاي ما را در برنامه ريزي و استفاده صحيح از منابع و پتانسيلهاي موجود مشخص مي نمايد . از نقطه نظر مديريت دامپروري بايد بين شرايط محيطي و استعداد ژنيتکي دام تناسب منطقي و حساب شده باشد چنانچه محيط نامناسب باشد استعداد ژنيتکي دام بروز نخواهد کرد و بر عکس آن نيز باعث هرز رفتن امکانات موجود خواهد شد لذا با توجه به شرايط آب وهوايي ميزان بارندگي و وضعيت آب و خاک کشورمان مسلما" تغيير کلي شرايط محيطي ممکن نيست و بايد به تناسب امکانات موجود از نظر منابع تامين علوفه نوع دام توانايي ارائه خدمات و همچنين شرايط فرهنگي و اقتصادي و ظرفيت پذيرش دست آوردهاي علمي توسط دامداران اقدام به برنامه ريزي نمود که بدور از واقعيتها نباشد .